زنجبیل گیاهی چند ساله به ارتفاع حداکثر ۱/۳ متر می­باشد، با برگ­هایی شبیه سر نیزه و ظاهری نی مانند، که گلهایی به رنگ سفید و سبز مایل به زرد دارد. ریشه اصلی این گیاه از گره های موجود روی ساقه های ریشه دار بوجود می آید.

زنجبیل گیاهی بومی هندوستان است، ولی در دیگر نقاط جهان، از جمله چین، جنوب شرقی آسیا، آمریکا، اقیانوسیه و آفریقا نیز کشت می­شود. امروزه بزرگترین تولید کنندگان تجاری زنجبیل در دنیا عبارتند از: جامائیکا، هند، اندونزی و استرالیا.

زنجبیل در مناطق نیمه استوایی و گرمسیری کشت می­شود. در محدوده زمانی بین اواخر پاییز تا اواسط زمستان با پژمرده شدن ساقه ها، ریزوم­های گیاه را از زیر خاک خارج و جمع آوری می کنند.

در طب ابن سینا زنجبیل گرمای زیاد دارد و ملین و باد شکن است و اگر با عسل مخلوط شود، رطوبت آن کمتر می شود و هوش و حافظه را زیاد می کند و درد مفاصل را بهبود می بخشد.

 

عوارض زنجبیل:

عوارض جانبی مصرف زنجبیل بسیار نادر است، ولی در بعضی از افراد می­تواند عوارضی خفیفی مانند سوزش سردل، سوزش دهان، اسهال و ناراحتی معده به­وجود آورد. مصرف مقادیر زیاد زنجبیل (بیش از ۵ گرم در روز)، احتمال بروز عوارض جانبی زنجبیل بر روی پوست را افزایش می دهد و حتی ممکن است بثورات پوستی ایجاد شوند.

در کسانی­که داروهای ضد انعقاد خون مصرف می کنند، تا خون دیرتر لخته شود، مصرف زنجبیل می­تواند سبب کبودی و خونریزی شود. همچنین، در افرادی که داروهایی برای کنترل فشار خون بالا می­خورند، ممکن است فشار خون کاهش و ضربان قلب افزایش یابد.

 

ترکیبات زیست فعالی در زنجبیل:

تاکنون حداقل ۱۱۵ترکیب زیست فعال[۱] در زنجبیل تازه و خشک شده شناسایی شده است و عطر و طعم زنجبیل در دهان و بینی ناشی از دو گروه ترکیب اصلی در این ماده می باشد، یعنی روغن های فرار (۳-۱ %) و ترکیبات غیر فرار با طعم تند[۲]

 

ترکیبات روغنی فرار:

عمده­ترین ترکیبات روغنی فرار زنجبیل، که در مقادیر جزیی ولی بسیار موثر در ایجاد طعم مشخص زنجبیل می باشند، شامل:

سزکویی ترپن ها (sesquiterpene)، زینجبرن (zingeberene، ۳۵ %)، کورکومن (curcumene، ۱۸ %) و فارنسن (farnesene، ۱۰%) و هیدروکربن­های مونوترپنویید (monoterpenoid hydrocarbons) با درصدهای کمتر

 

ترکیبات غیر فرار با طعم تند:

این گروه، ترکیباتی زیست فعال با طعمی تند و مشخص هستند، شامل جینجرول­ها ( Gingerols)، شواگول­ها ( Shogaols) ، پارادول­ها ( Paradols) و زینجرون ( Zingeron). این ترکیبات در دهان حس گرما ایجاد می­کنند.

جینجرول­ها: ترکیبات عمده فعال در ریزوم تازه زنجبیل هستند که روغنی تند و زرد رنگ است. شواگول­ها در اثر خشک کردن یا پختن جینجرول­ها تولید می­شوند. زینجرون نیز ترکیب اصلی در طعم تند زنجبیل است و به عنوان طعم دهنده در روغن های طعم دار و صنعت عطر سازی به­کار می رود.

 

سایر ترکیبات:

علاوه براولئورزین­های قابل استخراج از زنجبیل، این گیاه دارای چربی، موم، کربوهیدرات، ویتامین­ و مواد معدنی است. ریزوم­های زنجبیل حاوی آنزیمی بالقوه پروتئولیتیک[۳] به نام زینجیباین است.

 

اثرات دارویی زنجبیل:

  • اثر ضد انعقادی:

پارادول بیشترین تاثیر را در جلوگیری از انعقاد خون دارد، اما جینجرول و شواگول نیز در جلوگیری از تجمع پلاکت­ها و انعقاد خون موثرند.

  • اثر آنتی اکسیدانی

ترکیبات زنجبیل از اکسایش چربی و تشکیل رادیکال­های آزاد و همچنین استرس اکسیداتیو در سلول ممانعت به­عمل می­آورد. –      اثر ضد التهابی

مصرف زنجبیل قبل از ورزش می تواند از درد عضلانی بکاهد. نشان داده شده است که اثر ضد التهابی زنجبیل در درمان اختلالات التهابی مانند گاستریت (ورم معده) و هپاتیت ناشی از جینجرول موجود در آن است.

  • اثر ضد تهوع

مطالعات نشان می دهد که زنجبیل برای جلوگیری از تهوع در طول بارداری و نیز در شیمی درمانی و تهوع بعد از عمل جراحی موثر است.

  • اثرات ضد سرطانی

تحقیقات انجام شده نشان دهنده اثر مفید ترکیبات تند زنجبیل در ممانعت و کاهش رشد سرطان در بسیاری از انواع سرطان مانند لنف، کبد، سینه، پوست و مثانه موثر است.

  • اثر محافظتی بر دستگاه گوارش:

زنجبیل و ترکیبات آن نقش مهمی در جلوگیری از زخم توسط افزایش ترشح موسین دارند و ترکیبات اصلی زنجبیل مانند جینجرول و شواگل انقباضات معده را کاهش می دهند. موسین با تشکیل لایه‌ای قلیایی از دیواره معده در برابر شیره اسیدی معده محافظت می‌کند.

  • اثر بر روی بیماری­های قلبی عروقی و سایر بیماری­ها

تحقیقات نشان می دهد که مصرف زنجبیل باعث کاهش گرفتگی عروق و کاهش تولید کلسترول در بدن می شود. همچنین مصرف زنجبیل در درمان برخی بیماری­ها مانند آلزایمر و بیماریهای التهابی روده می­تواند نقش موثری داشته باشد و نیز سبب کنترل بهتر قند خون در افراد دیابتی شود.

  • اثرات ضد میکروبی

ترکیبات جینجرول و شواگول دارای فعالیت ضد میکروبی علیه باکتری­هایی مانند سالمونلا- ایکولای و باسیلوس سوبیتیلیس هستند.

هم اکنون مطالعات مربوط به ترکیبات زیست فعال زنجبیل، موارد توصیه شده در طب سنتی را تایید می کند و البته مطالعات گسترده تری به منظور مشخص شدن اثرات ترکیبات زیست فعال زنجبیل در طولانی مدت مورد نیاز است.

 

طرز استفاده از زنجبیل

یک قاشق چایخوری پودر زنجبیل یا دو قاشق چایخوری زنجبیل تازه رنده شده را داخل قوری بریزید، پس از افزودن آب جوش به مدت ۵ دقیقه آن را با حرارت ملایم دم کنید. دمنوش را می توانید با عسل شیرین و میل کنید. چای زنجبیل هر چقدر بیشتر بماند و دم بکشد، تندتر می شود.

 

تهیه کننده: رزیتا کمیلی فنود

 

منابع

 

ابوعلی سینا، قانون در طب، انتشارات سروش، جلد دوم، چاپ پنجم، تهران، ۱۳۷۰

Guh, J.H., Ko, F.N., Jong, T.T. and Teng, C.M. (1995) Antiplatelet effect of isolated from zingiber officinale. Journal of Pharmacy and Pharmacology 47 (4), 329-332.

Herbal medicine (Biomolecular and clinical aspects), edited by Iris F.F Benzie and Sissi Wachtel Galor, CRC Press, second edition, 2011, pages 131-157.

Krishnakantha, T.P., and B.R. Lokesh. 1993. Scavenging of superoxide anions by spice principles. Indian J Biochem Biophys 30 (2): 133-4.

Willetts, K.E., A. Ekangaki, and J. A. Eden. 2003. Effect of a ginger extract on pregnancy-induced nausea: A randomized controlled trial. Aust N Z J Obstet GYNAECOL 43 (2): 139-44.

Sharma, S.S., and Y.K. Gupta. 1998. Reversal of cisplatin-induced delay in gastric emptying in rats by ginger (Zingiber officinale). J Ethnopharmacol 62 (1): 49-55.

Islam, M. S., and H. Choi. 2008. Comparative effects of dietary ginger (Zingiber officinale) and garlic (Allium sativum) investigated in a type 2 diabetes model of rats. J Med food 11 (1): 152-9.

Shukla Y, Singh M. 2007. Cancer preventive properties of ginger: A brief review, Food and Chemical Toxicology 45: 683–۶۹۰.

Shokri Mashhadi N, Ghiasvand R, Askari GR, Hariri M, Darvishi L, and Mofid MR, 2013. Anti-Oxidative and Anti-Inflammatory Effects of Ginger in Health and Physical Activity: Review of Current Evidence, Int J Prev Med. 4(Suppl 1): S36–S42.


 

[۱]Bioactive component

[۲] Pungent

[۳] potent proteolytic enzyme