اولین بار سلنیوم در دهه ۱۹۳۰ مورد توجه قرار گرفت، زیرا دام هایی که در مناطق حاوی خاک با سلنیوم بالا چرا کرده بودند مسموم شدند. در سال ۱۹۵۷ در مطالعه ای که توسط شوارتز و فولکس انجام شد مشخص گردید که دریافت سلنیوم در موش هایی که کمبود ویتامین E داشتند سبب پیشگیری از نکروز کبدی (نکروز به مجموعه‌ای از سلول‌ها و بافتهای مرده در یک نقطه از بدن اطلاق می شود) می شود و این یافته نشان داد که سلنیوم یک ماده مغذی ضروری می باشد. سلنیوم یک ماده معدنی کمیاب و ضروری است و یکی از ترکیبات آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز (GPX) می باشد )گلوتاتیون پراکسیداز نام عمومی خانواده ای از آنزیم ها با فعالیت پراکسیدازی است که نقش بیولوژیکی اصلی آن ها محافظت ارگانیسم ها در برابر آسیب های اکسیداتیو می باشد.( سلنیوم طیف وسیعی از خواص درمانی همچون محافظت در برابر بیماری‌های قلبی ، افزایش قدرت سیستم ایمنی بدن، به حداکثر رساندن عملکرد تیروئید، کاهش التهاب، پیشگیری از سرطان، کاهش نشانه‌های پیری زودرس، محافظت در برابر آنتی بادی‌ها، افزایش سلامت مو و تعادل هورمون‌ها را دارا می باشد. سلنیوم یک ماده طبیعی است که به طور عمده از خاک، آب و مواد گیاهی مشتق می‌شود. مصرف مقدار زیاد آن سمی است ولی در مقدار کم برای فعالیت سلول‌ها لازم است. سلنیوم به همراه ویتامین “E” سلامت عمومی بدن را تقویت می‌کند و در درمان یا پیشگیری بسیاری از بیماریها مؤثر است.

 

(ویتامین E یک ویتامین محلول در چربی است در بدن به عنوان یک آنتی اکسیدان و پاک کننده قوی رادیکال آزاد عمل می کند)

بیشترین میزان سلنیوم در بدن انسان در پروتئین ها و جزئی از اسید های آمینه (اسید آمینه واحد تشکیل دهنده پروتئین است) می باشد.

غنی ترین منابع غذایی سلنیوم احشاء داخلی و غذاهای دریایی، گوشت ماهیچه، غلات و دانه ها، محصولات لبنی، میوه ها و سبزیجات می باشد. میزان محتوای سلنیوم غلات و دانه ها به میزان سلنیوم در دسترس خاک برای جذب بستگی دارد.

سلنیوم علاوه بر نقش آنتی اکسیدانی قوی خود از مسمومیت با جیوه، کادمیوم و نقره جلوگیری می کند همچنین نقش آن در خنثی کردن فلزات سنگین آلوده کننده به اثبات رسیده است.

 

میزان سلنیوم در بدن از طریق دفع ادراری تنظیم می شود. زمانی که دریافت سلنیوم از رژیم غذایی افزایش یابد دفع ادراری سلنیوم افزایش یافته و تعادل آن در بدن حفظ می شود. در دریافت های بسیار بالای سلنیوم، سلنیوم به فرم بخار از راه بازدم خارج می شود که در این حالت تنفس به یکی از راه های دفعی مهم تبدیل می گردد. در شرایط عادی دفع ادرای عمده ترین مسیری است که متابولیت ها و فرم های دفعی سلنیوم که در کبد یا کلیه تولید شده اند از آن طریق از بدن دفع می گردد. شواهدی مبنی بر دفع مدفوعی سلنیوم موجود نمی باشد.

 

کمبود سلنیوم سبب تغییرات چشمگیر در بسیاری از سیستمهای زیستی می شود.کمبود همزمان سلنیوم با ویتامین E شرایط پاتولوژیک بسیاری را در حیوانات ایجاد می کند. کمبود همزمان سلنیوم و ویتامین E سبب بروز نکروز کبدی در موش های صحرایی و خوک، حساسیت ترشحی در مرغ ها و بیماری عضله سفید در دام ها شود. در موشهایی که با رژیم فقیر از سلنیوم و ویتامین E تغذیه شدند، ریزش مو و تأخیر رشد و نقص تناسلی مشاهده گردید.

 

در سال ۱۹۷۹ دانشمندان چینی برای اولین بار ارتباط بین سلنیوم و بیماری کشان را که به صورت کاردیومیوپاتی در کودکان و زنان جوان تحت تأثیر کمبود سلنیوم بودند گزارش کردند (کاردیومیوپاتی یا بیماری ماهیچه قلب گروه متفاوتی از بیماری‌های عضله قلب هستند که در اثر آن‌ها قلب نمی‌تواند جریان خون کافی را برای اعضای بدن فراهم ‌سازد و فرد دچار نارسایی قلبی می‌شود که اغلب با آریتمی یا ریتم غیر طبیعی قلب همراه است). حالت حاد بیماری کشان به صورت حمله ناگهانی ناشی از عملکرد ناکافی قلب می باشد. در حالی که در افراد مبتلا به بیماری مزمن قلبی بزرگی متوسط تا شدید قلب با درجات متوسطی از عملکرد ناکافی قلب مشاهده می شود. کمبود مرزی تا کمبود واضح ویتامین E نیز در افراد مبتلا به بیماری کشان دیده می شود که کمبودهای دیگر تغذیه ای نظیر کمبود پروتئین نیز این شرایط را بدتر می کند. ولی با تمام این موارد کمبود سلنیوم عامل زمینه ای اصلی پیشرفت بیماری کشان می باشد. بیماری کشان-بک بیماری دیگری است که در چین مشاهده شد و بر اثر کمبود سلنیوم در کودکان و نوجوانان به صورت استئوآرتریت (آرتروز یک بیماری تخریبی پیش‌رونده در غضروف مفاصل است) بروز می کند که علائم آن شامل کوتولگی و تغییر شکل مفصل ها که ناشی از غضروف غیر طبیعی است می باشد علاوه بر کمبود سلنیوم عوامل دیگری مانند مایکوتوکسین ها در غلات، و آلودگی های طبیعی موجود در آب آشامیدنی نیز در بروز این بیماری موثر است.

یکی از اثرات مفید سلنیوم نقش پیشگیرانه این عنصر از سرطان در انسان می باشد. سلنیوم یک عامل محافظتی در مقابل سرطان می باشد.

غلظت سرمی سلنیوم به سرعت بعد از تولد کاهش می یابد و سپس به تدریج تا بزرگسالی افزایش می یابد. در کشورهایی که خاک فقیر از سلنیوم باشد، دریافت سلنیوم از طریق رژیم غذایی کاهش می یابد و افراد در معرض خطر کمبود این ماده معدنی مهم قرار می گیرند.

افزایش غیرطبیعی دریافت سلنیوم در انسان منجر به بروز مسمومیت می شود. در چهارپایان به صورت سیروز، لنگی، سم غیر طبیعی، ریزش مو و لاغری مشخص می شود و در موش های صحرائی که به مدت طولانی با سلنیوم مسموم شده بودند پیشرفت سیروز و افسردگی مشاهده شد. در انسان شایعترین علائم بروز مسمومیت با سلنیوم ریزش مو و از دست دادن ناخن ها می باشد همچنین آسیب های پوستی، سیستم عصبی و آسیب های دندانی نیز مشاهده شده است.

 

در موارد مسمومیت با سلنیوم در آمریکا که در اثر فرمولاسیون اشتباه محصولات رخ داده بود علائم مسمومیت با سلنیوم شامل تهوع، اسهال، تحریک پذیری، خستگی، خستگی، نوروپاتی محیطی، ریزش مو، و تغییرات ناخن بود.

 

تهیه کننده: مونا مشهدی حسین

 

منبع: کتاب تغذیه مدرن در سلامت و بیماری، مبانی تغذیه، درشت مغذی ها و انرژی، مواد معدنی، ویتامین ها، سایر ترکیبات سلامت بخش، ویرایش یازدهم، جلد اول، مترجم و ویراستار: دکتر جلال حجازی. با مقدمه و زیر نظر: دکتر کوروش جعفریان، نوبت چاپ: اسفند ۱۳۹۴