سیاهدانه (Nigella Sativa) نوعی دانه علفی است که حاوی روغن و ترکیباتی است که به­طور وسیع در طب سنتی برای درمان انواع بیماری­ها مورد استفاده قرار گرفته است. امروزه در طب نوین نیز مطالعات گسترده­ای در مورد شناسایی ترکیبات شیمیایی سیاه دانه و اثرات زیستی و دارویی آن بر روی انواع بیماری­ها انجام شده است. تحقیقات انجام شده بر روی انسان و حیوان نشان داده است که سیاه دانه و مشتقات آن (به­ویژه روغن و اسانس آن) اثر ضداکسایشی، ضدباکتریایی، ضدویروسی، ضد انگلی دارد و در درمان دیابت، تومور، التهاب، آسم وسرطان موثر می­باشد. از سیاه دانه برای درمان درد شکم، نفخ، اسهال، چاقی (کاهش اشتها)، سلامت کلیه و کبد و تقویت سیستم ایمنی استفاده می­شود. مقدار توصیه شده مصرف سیاه دانه برای تقویت  سیستم ایمنی و ارتقاء سلامت، ۴-۲ گرم پودر دانه یا ۱-۵/۱ گرم روغن دانه به­طور روزانه است.

 

کاربرد سیاهدانه در ایران علاوه بر طب سنتی، به عنوان ادویه در تهیه مواد غذایی مانند نان، سالاد و انواع ترشی می باشد. این دانه به شکل­های مختلفی مانند کپسول های ژله­ای و عصاره روغنی نیز عرضه می­شود. روغن سیاه دانه منبع خوبی از اسیدهای چرب ضروری است. سیاهدانه از پروتئین ها، کربوهیدرات­ها، روغن­های فرار و غیر فرار، آلکالوئیدها و ساپونین و فیبر غذایی تشکیل شده است. کربوهیدرات موجود در سیاهدانه شامل مونوساکاریدهای آرابینوز، گلوکز، رامنوز و زایلوز می­باشد. سیاهدانه همچنین محتوی مواد معدنی کلسیم، آهن، پتاسیم و سدیم است.

تحقیقات نشان داده است که بیشتر اثرات دارویی و زیست فعالی[۱] سیاه دانه مربوط به ترکیب تیموکوئینون[۲] موجود در روغن فرار آن می­باشد. این ترکیب خاصیت ضد سرطانی دارد و از رشد و بزرگ شدن تومورها جلوگیری می­کند.

 

خواص درمانی سیاه دانه:

  • سیاهدانه به درمان سرطان پانکراس کمک می کند

ترکیبات شیمیایی موجود در سیاهدانه با کاهش التهابات پانکراس از تولید سلول­های سرطانی پانکراس جلوگیری می­کنند. به نظر می­رسد خاصیت ضد اکسایشی تیموکوئینون موجود در سیاهدانه، این اثربخشی را داشته باشد.

  • سیاهدانه به سلامت کبد کمک می کند

تحقیقات نشان داده است که مصرف سیاهدانه از بروز بیماری کبدی در انسان جلوگیری می کند.

  • سیاهدانه در درمان پر فشاری خون موثر است

محققان نشان داده­اند که مصرف ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلی­ گرم سیاهدانه دو بار در روز به­ مدت ۸ هفته می­تواند به­طور چشمگیری موجب کاهش فشار خون و کلسترول بد خون شود.

  • سیاهدانه آسم، گلو درد، سرفه خشک و گرفتگی سینه را درمان می کند

در آسم مجاری هوا ملتهب و متورم می شوند و علائمی نظیر تنگی نفس، خس خس  و سرفه بروز می­کند. سیاهدانه با کاهش التهاب می تواند در درمان آسم مفید باشد. برای این منظور می توان یک قاشق چایخوری سیاهدانه و یک قاشق چایخوری عسل را مخلوط و مصرف کرد. برای درمان گلو درد نیز می توان یک قاشق چایخوری عسل و آبلیمو را با یک قاشق سیاهدانه مخلوط و روزی دو بار مصرف نمود.

  • سیاهدانه خطر بیماری قلبی – عروقی را کاهش می دهد

مصرف سیاهدانه با کاهش میزان کلسترول خون، از رسوب کلسترول بد در رگ­های خونی جلوگیری و به این ترتیب از بروز بیماری­های قلبی-عروقی پیشگیری می­کند.

  • سیاهدانه در درمان ریزش مو و شادابی پوست موثر است

برای درمان ریزش مو می توان از روغن سیاهدانه استفاده کرد و آن را بر روی پوست سر ماساژ داد و موجب تقویت فولیکول مو شد. برای این منظور روغن سیاهدانه را با مقداری عسل مخلوط و روی پوست ماساژ می­دهند و پس از ۱۵ دقیقه با آب می­شویند.

  • سیاهدانه نیش زنبور را درمان می کند

برای این منظور سیاهدانه را در آب جوش ریخته و چند دقیقه جوشانده و پس از سرد کردن و بر محل نیش زنبور می­گذارند، با این کار درد و تورم را کم می کنند.

  • سیاهدانه اسهال را درمان می کند

اسهال می تواند به دلیل افزایش جذب مایعات ایجاد و باعث دردهای شکمی، التهاب، تب، حساسیت شکم و خون در مدفوع شود. باکتری اشرشیا کلی[۳] یکی از عوامل ایجاد اسهال است. برای درمان می توان یک فنجان ماست را با یک قاشق چایخوری روغن سیاهدانه و مقداری عسل ترکیب و روزی ۲ بار مصرف کرد.

  • روغن سیاهدانه می تواند به کاهش یا توقف انتشار MRSA (استافیلوکوکوس ارئوس مقاوم به متی سیلین) کمک کند. معمولاٌ افراد سالخورده به دلیل روشهای تهاجمی نظیر جراحی، تزریق وریدی و مفاصل مصنوعی در معرض خطر این عفونت هستند و دانشمندان چندین نوع MRSA را کشف کردند که به سیاه دانه حساس هستند و روغن سیاهدانه می تواند به کاهش یا توقف انتشار MRSA کمک کند.
  • سیاهدانه میگرن و سر درد را کاهش می دهد
  • سیاهدانه برای هموروئید مفید است
  • سیاهدانه برای درمان سنگ صفرا مفید است
  • سیاهدانه دندان درد را کاهش می دهد
  • سیاهدانه کمر درد را کاهش می دهد
  • سیاهدانه خشکی دهان را درمان می کند
  • سیاهدانه بی خوابی را درمان می کند
  • سیاهدانه به کاهش وزن کمک می کند
  • سیاهدانه اگزما را درمان می کند
  • سیاهدانه درد عضلانی را کاهش می دهد
  • سیاهدانه حافظه را تقویت می کند
  • سیاهدانه درد مفاصل را درمان می کند
  • سیاهدانه کارکرد کلیه ها را بهبود می بخشد
  • سیاهدانه ترک پاشنه ها را بر طرف می کند
  • سیاهدانه انرژی را تقویت می کند
  • سیاهدانه اختلالات کبدی و یرقان را درمان می کند
  •  سیاهدانه ناراحتی های زنانه را درمان می کند

عوارض جانبی سیاهدانه:

  • عوارض پوستی:

این عوارض در اصل نوعی واکنش بدن در برابر ترکیبات حساسیت زا و مواد تحریک کننده است. در این موارد حتی تماس پوستی با سیاهدانه می تواند موجب بروز جوش های قرمز دردناک در پوست شود که با خارش و همراه است و گاهی به­صورت تاول بروز می­کند

  • فشار خون پایین:

گاهی سیاهدانه می تواند فشار خون را تا نقطه کم فشاری پایین آورد و بخصوص زمانی این اتفاق می افتد که فرد از داروهای کاهنده فشار خون یا داروهای مدر استفاده می کند. در این صورت افت فشار می تواند مانع انتقال اکسیژن به مغز و در نتیجه موجب بروز خستگی، حالت تهوع، تاری دید، تنفس کم عمق، سرگیجه و کاهش هوشیاری شود.

  • بارداری:

زنان باردار نباید از سیاهدانه استفاده کنند زیرا سیاهدانه می تواند بر انقباضات ماهیچه های صاف رحم تاثیر بگذارد. این می­تواند در برخی موارد موجب سقط جنین شود

  • تداخلات دارویی:

سیاهدانه می تواند در شیمی درمانی و پرتو درمانی اختلال ایجاد کند، تاثیر ضداکسایشی آن می­تواند اثربخشی داروهای ضدسرطان را کاهش دهد.

  • سایر واکنش های حساسیت زا:

این واکنش­ها شامل تورم لب، گلو و صورت، تنفس سخت، سوزن سوزن شدن دهان، کهیر، سرگیجه، تهوع، استفراغ، اسهال و گرفتگی های عضلانی شکم می­باشند.

 

تهیه کننده : رزیتا کمیلی فنود

 

منابع:

Ahmad A, Husain A, etal. A review on therapeutic potential of Nigella sativa: Amiraele herb. Asian Pacefic Journal of Tropical Biomedicine. 2013: 3 (5): 337-52.

Rahmani AH, ALYSM. Nigella sativa ?? its active constituents thymoguinine shows pivotal role in the diseases preven??? Treatment. Asian Journal of Pharmaceutical of Clinical Research. 2015; 8 (1).

عابدی ع. ریز پوشانی روغن سیاهدانه حاوی تیموکوئینون به روش خشک کردن پاششی با نشاسته اصلاح شده و مالتودکسترین و غنی سازی ماست با ریز پوشانه های حاصل. تهران: دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، دانشکده علوم تغذیه و صنایع غذایی؛ ۱۳۹۵.

 


 

[۱] Bioactivity

[۲] Thymoquinone

[۳] E.Coli