فسفر توسط هنینگ براند و با جداسازی این ماده معدنی از ادرار در سال ۱۶۶۹کشف گردید. نامگذاری این عنصر بر اساس درخشش آن در مواجهه با نور صورت گرفت در زبان یونانی phos  به معنای نور و phoros  به معنای ایجاد کننده است. مطالعات اولیه مک کین و ویدوسان در دهه ۱۹۴۰ نقش اساسی فسفات توبول (لوله کوچک) کلیوی را در تنظیم توازن متابولیکی بدن نشان داد. همزمان تأثیر هورمون پاراتیروئید (PTH) و ویتامین D بر متابولیسم فسفر و ترشح فسفر ادراری توسط هریسون به اثبات رسید، که تا کنون جنبه های فراوانی از متابولیسم فسفر هنوز در بدن مشخص نشده است ولی در خصوص نقش محور استخوانی – کلیوی در تنظیم تعادل فسفر و اساس ژنتیکی چندین اختلال ارثی در متابولیسم فسفر اطلاعات مهمی به دست آمده است.

فسفر ماده معدنی فراگیری در بدن انسان است که برای عملکردهای متنوعی از انتقال اطلاعات ژنتیکی تا استفاده از انرژی در بدن ضروری است. فسفر جزء اسکلت ساختمانی ماده ژنتیکی DNA و RNA است و همچنین جزء اساسی فسفولیپیدهایی است که غشاء سلولی دو لایه (لایه دور سلول) ایجاد می کنند. بسیاری از پروتئین ها، آنزیم ها و قندها در بدن به صورت ترکیب با فسفر هستند و این ترکیب موجب عملکرد و فعال شدن آنها می شود. فسفر جزء اساسی منبع انرژی کلیدی بدن یعنی آدنوزین تری فسفات ( ATP) است. پروتئین های فسفریله شده (ترکیب شده با فسفر) دیگری مانند کراتین فسفات در ماهیچه به عنوان منبع فوری فسفات جهت تولید ATP عمل می کنند. همچنین فسفر نقش محوری در جداسازی اکسیژن از هموگلوبین بازی می کند. همچنین فسفات موجود در سلول برای تنظیم PH بدن ضروری می باشد.

در بدو تولد در بدن یک یک نوزاد حدود ۲۰ گرم فسفر وجود دارد (۵/۰ گرم در صد گرم بافت بدون چربی) که بیشتر آن در ۸ هفته آخر حاملگی تجمع می یابد. در هنگام بلوغ میزان فسفر بدن به حدود ۳۵/۱ گرم در ۱۰۰ گرم بافت بدون چربی افزایش می یابد که به طور میانگین محتوای فسفر تام بدن در زنان ۴۰۰ و در مردان ۵۰۰ گرم می باشد. بزرگترین ذخیره فسفر در بدن انسان (حدود ۸۵ %) در استخوان  و به شکل هیدروکسی آپاتیت (این ترکیب بستر معدنی شده استخوان را تشکیل می دهدو در ویژگی های منحصر به فرد آن نقش دارد) وجود دارد. باقیمانده فسفر در بدن انسان یعنی حدود ۱۴% در بافت های نرم، ماهیچه و احشا وجود دارد و بخش کوچکی آن حدود ۱% در فضای خارج سلولی به شکل فسفات یا به صورت مجموعه ای با دیگر کاتیون ها مثل کلسیم و منیزیوم یافت می شوند.

هیپوفسفاتمی و هیپرفسفاتمی چیست؟

هیپوفسفاتمی به کاهش غلظت فسفات سرم به کمتر از ۵/۰ میلی مول در لیتر و هیپرفسفاتمی به غلظت پلاسمایی فسفات بیش از ۲/۲ میلی مول در لیتر اطلاق می شود. هیپوفسفاتمی شدید با کاردیومیوپاتی و میوپاتی اسکلتی همراه است. توجه! کاردیومیوپاتی بیماری عضله قلب می باشد که در اثر آن‌ قلب نمی‌تواند جریان خون کافی را برای اعضای بدن فراهم‌ سازد و فرد دچار نارسایی قلبی می‌شود که اغلب با آریتمی یا غیر طبیعی بودن ریتم قلب همراه است.بیماری عضله اسکلتی که با ضعف و تحلیل ماهیچه همراه است.

هیپوفسفاتمی مزمن می تواند باعث ایجاد راشیتیسم در کودکان و نرمی استخوان در بزرگسالان شود. هیپر فسفاتمی ممکن است منجر به کلسیفیه شدن بافت نرم و در شکل شدید باعث هایپوکلسمی (کمبود کلسیم) منجر به مرگ شود.

ارتباط هیپرفسفاتمی و بیماری قلبی:

غلظت فسفر سرمی حتی اندکی بالاتر از حد طبیعی شاخصی برای بیماری قلبی عروقی محسوب می شود زیرا طبق نظر محققان غلظت سرمی بالاتر فسفر نشان دهنده افزایش بازجذب استخوانی است که خود منجر به کلسیفیه شدن (رسوب املاح کلسیم) رگها و کاهش تراکم استخوان می شود. از طرفی سطح بالای فسفر پلاسما نشان دهنده رژیم غذایی تصلب زا یعنی رژیم غذایی که در طولانی مدت می تواند منجر به سفت شدن دیواره رگها شود، است. این رژیم غذایی معمولاً حاوی مقدار زیاد  گوشت به ویژه گوشت قرمز، کره و لبنیات پرچرب، چربی های اشباع و کلسترول است.

منابع غذایی فسفر:

فسفر به طور گسترده ای در رژیم غذایی توزیع گردیده و در شیر، گوشت، ماکیان، ماهی، تخم مرغ، محصولات لبنی، آجیل، حبوبات و غلات یافت می شود. همچنین بسیاری از افزودنی ها و نگهدارنده های غذایی مانند سدیم فسفات، منو کلسیم فسفات، سدیم تری پلی فسفات  حاوی نمک های فسفر غیر آلی هستند که در حین فرآوری مواد غذایی به دلیل عملکرد غیر مغذی نظیر حفظ رطوبت، نرمی و قوام ماده غذایی به آن اضافه می گردند.

کمبود فسفر:

به دلیل تنوع زیاد غذاهای حاوی فسفر کمبود این ماده معدنی در افراد با رژیم غذایی متداول که در حدود ۲۰ میلی گرم بر کیلوگرم در روز یا روزانه تقریباً ۱۵۰۰ میلی گرم فسفر برای بدن فراهم می آورد شایع نیست. برخی مطالعات نشان داده است که افزودنی های مواد غذایی دریافت فسفر را تا ۱۰۰۰ میلی گرم در روز با توجه به سهم نسبی غذای فرآوری شده در رژیم غذایی افزایش می دهد.

 

تهیه کننده: مونا مشهدی حسین

 

منبع:

کتاب تغذیه مدرن در سلامت و بیماری، مبانی تغذیه، درشت مغذی ها و انرژی، مواد معدنی، ویتامین ها، سایر ترکیبات سلامت بخش، ویرایش یازدهم، جلد اول، مترجم و ویراستار: دکتر جلال حجازی. نوبت چاپ: اسفند ۱۳۹۴