بیماریهای التهابی روده ای  یا به اختصارInflammatory bowel disease (IBD) ، مشتمل بر مجموعه‌ای ناهمگن (هتروژن) از بیماری های با منشاء نامعلوم و ماهیت سیستماتیک است که یکی از دو شکل کلاسیک و اصلی آن بیماری کرون  (CD) و کولیت اولسراتیو  (UC) یا همان کولیت زخمی، است. در حالیکه UC محدود به کولون (بخشی از روده بزرگ) می‌شود اما CD می‌تواند از دهان تا مقعد را درگیر نماید. در این بیماریها  به دلیل درگیری سیستم ایمنی دستگاه گوارش در افراد مستعد از نظر وراثتی، مجموعه ای از نشانه ها و علایم تحریک ایمنی بروز می کند. این امر حاصل فعال شدن دستگاه ایمنی به دلیل وجود برخی عوامل محیطی است.

نکتۀ قابل تأمل، افزایش چشمگیر میزان بروز IBD در بین جوامعی است که به‌شدت در جهت اتخاذ شیوۀ زندگی غربی (کاهش فعالیت بدنی، مصرف غذاهای آماده و …) گام برمی دارند. به این ترتیب، تصور می شود که هرچند عوامل ژنتیک در پیدایش این دسته از بیماریها نقش دارند، اما در واقع این عوامل محیطی هستند که مسئول افزایش ناگهانی و قابل توجه بروز بیماری کرون و کولیت اولسراتیو در یک جامعه هستند.

تاکنون دانشمندان در مطالعات انجام شده برای کشف علل تظاهر IBD به نتایج قطعی دست نیافته اند، اما در عین حال معتقدند که عواملی همچون رژیم غذایی، استرس، سیگار کشیدن، مصرف برخی داروها مانند قرص‌های ضد بارداری، حضور برخی میکروارگانیسم‌ها و یا مواد حاصل از آنها، دستکاری های انجام شده در مجرای گوارشی (مانند آپاندکتومی یا برداشتن آپاندیس) و سایر عوامل محیطی در ایجاد این بیماریها ایفای نقش می‌نمایند. همچنین تغییرات رژیم غذایی مانند کاهش مصرف منابع فیبرهای غذایی، میوه ها و سبزیجات در افزایش بروز IBD موثر شناخته شده است.

اگرچه شیوع این بیماری بیشتر در کشورهای غربی بوده است و کشورهای اروپای شرقی، امریکای جنوبی، آسیا و اقیانوسیه از شیوع و بروز کمتری برخوردار بوده اند اما گزارش های جدید حاکی از افزایش سریع آمار بروز IBD در کشورهای یاد شده نسبت به کشورهای غربی است. در کشور ما نیز متأسفانه آمار بروز IBD رو به افزایش است.

در خصوص علل و عوامل بیماری IBD، شواهد روزافزونی از ارتباط بین فلور میکروبی روده با ابتلا به بیماری وجود دارد. با توجه به حجم بالای باکتری های موجود در محتوای لوله گوارشی، توانایی سلول های روده ای در مقابله با این باکتری ها اهمیت ویژه ای دارد. به این معنی که عدم کارکرد صحیح تعادل ایمونولوژیکی روده منجر به افزایش پاسخ‌دهی این سد دفاعی به اجزای غیرپاتوژنیک (غیربیماریزا) فلور طبیعی روده می‌شود که منجر به ایجاد و ادامه التهاب مزمن خواهد شد. مطالعات فلور باکتریایی روده حاکی از آن هستند که میزبان، نه تنها فلور میکروبی طبیعی روده و یا اجزای آن را تحمل نمی‌کند بلکه به طور کلی آنها را نادیده می‌گیرد. تعداد باکتری‌های روده حتی در برخی مواقع ممکن است به ۱۰۱۱ باکتری در هر میلی‌لیتر نیز برسد ولی دیواره مخاطی به طور موثری از تماس آنها با دیواره روده جلوگیری می‌نماید. مخاط غلیظ دیواره روده مانع از حرکت باکتری‌ها شده و از تماس دیواره روده با باکتری‌ها جلوگیری می کند. سطح خارجی چسبنده این مخاط نیز محل مناسبی برای باکتری‌های پروبیوتیک فراهم می‌آورد تا با رشد بر سطح آن، محیط را برای گونه‌های پاتوژن (بیماریزا) نامساعدتر سازند. التهاب زمانی ایجاد می‌شود که این سد مخاطی شکسته شده و دفاع علیه باکتری‌ها دچار خلل شود.

همانطور که ذکر شد آمار بیماری‌های کرون و کولیت زخمی از ابتدای قرن گذشته مدام در حال افزایش بوده است. بیماری بیشتر افراد در جوامع توسعه‌یافته و جمعیت شهری را مبتلا ساخته است و شهر نشینی و سبک زندگی غربی از عوامل خطر بیماری محسوب می‌شوند. این نکته که رعایت بیشتر بهداشت با ایجاد بیماری مرتبط است منجر به “فرضیه بهداشت” شده است که مطابق آن بهبود شاخص‌های بهداشتی زندگی و کاهش مواجهه با میگروارگانیسم‌های مختلف، باعث حساس‌تر شدن سیستم ایمنی فرد و پاسخ نامناسب نسبت به باکتری‌های غیرمضر محیط می‌شود.

مطابق گزارشاتی که وجود دارد هر فرد بزرگسال روزانه در حدود  یک میلی گرم به ازاء هر کیلوگرم وزن بدن شوینده دریافت می‌کند و در کودکان این میزان به حتی ۱۰ میلی گرم به ازاء هر کیلوگرم وزن بدن می‌رسد که بیشتر به خاطر شسته نشدن کامل مواد شوینده از سطح ظروف است. به نظر می‌رسد وجود مواد شوینده در ترکیب غذایی ما که می‌تواند ناشی از  شستن ناقص ظروف  باشد، با تغییراتی در سطح مخاط دستگاه گوارش موجب دسترسی باکتری‌های موجود در کولون به دیواره روده و احتمال ایجاد واکنش‌های ناخواسته می‌شود. نمونه‌های خفیف چنین مشکلاتی را در افرادی می‌بینیم که به دلایلی قسمت انتهایی روده کوچک آنها با عمل جراحی برداشته می‌شود. در حالت عادی نمک‌های صفراوی که امولسیفایر (ترکیباتی که باعث قابلیت مخلوط شدن چربی‌ها در محیط آبی می‌شوند) هستند در بخش انتهایی روده باریک جذب می‌شوند و به روده بزرگ نمی‌‌رسند ولی در برداشت این قسمت، رسیدن این امولسیفایرها به کولون موجب ایجاد مشکلاتی از قبیل اسهال می‌شود. از اینرو این فرضیه که حضور بیشتر شوینده ها در محیط روده‌ای می‌تواند زمینه‌ساز ابتلا به بیماری‌های التهابی روده باشد، به نظر درست می‌نماید.

در مطالعه ای که باری و همکاران به تازگی در ایران انجام دادند نشان داده شد که شانس ابتلا به بیماری‌های التهابی روده در مصرف کنندگان مداوم شوینده و سفیدکننده ظروف، به طرز قابل توجهی بیشتر از آنهایی است که مصرف مداوم ندارند. بنابراین ضرورت دارد در این خصوص دقت لازم و کافی انجام گیرد.

منبع:

http://jmums.mazums.ac.ir/article-1-11422-en.html