غلظت خون و اهمیت توجه به آن

غلظت خون که آن را پلی‌سیتمی[۱] یا اریتروسیتوز[۲] هم می‌نامند، به حالتی گفته می شود که در آن گلبولها یا همان سلولهای قرمز[۳] خون در بدن افزایش می یابند. اهمیت توجه به غلظت خون در این است که در نتیجه ایجاد آن، سرعت جریان خون به سمت اندامهای بدن کاهش می یابد و نیز می تواند باعث تشکیل لخته های خون شود. در عمل، گلبولهای قرمز مسئول اصلی انتقال اکسیژن در خون هستند؛ در واقع پروتئین موجود در آنها یعنی “هموگلوبین” مسئول این انتقال است. به همین دلیل در صورت بروز غلظت خون، میزان هموگلوبین موجود در خون افزایش می یابد. همچنین چون گلبولهای قرمز خون بیشترین حجم سلولهای خونی را تشکیل می دهند، با افزایش غلظت خون، حجمی از خون که توسط این گلبولها اشغال می شود یعنی “هماتوکریت” نیز افزایش می یابد.

شایان ذکر است به طور طبیعی آقایان گلبولهای قرمز بیشتری نسبت به خانمها دارند و همچنین نوزادان تازه‌متولد شده هم اغلب گلبول قرمز بیشتری نسبت به بزرگسالان دارند. عارضه غلظت خون در آقایان شایع تر است و معمولاً در سنین چهل سالگی بروز می کند.

آیا پلی سیتمی با اریتروسیتوز تفاوت دارد؟

دو اصطلاح مذکور که به طور معمول به صورت مترادف برای افزایش غلظت خون به کار می روند، تفاوت جزئی با یکدیگر دارند. در واقع پلی سیتمی به معنی هرگونه افزایش در توده خون (شامل گلبولهای قرمز، سفید، پلاکتها[۴] و نظایر آن) است. در حالیکه اریتروسیتوز فقط به افزایش تعداد گلبولهای قرمز اشاره دارد.

چگونه می توان بروز غلظت خون را تشخیص داد؟

تشخیص این بیماری تنها با انجام آزمایش بر روی خون و شمارش سلولهای آن انجام می شود (CBC)[۵] و به هیچ وجه رنگ نمونه خون (تیره بودن آن) نمی تواند تعیین کننده باشد. آزمایش مذکور شامل تعیین موارد زیر است:

  • تعداد گلبول‌های قرمز خون
  • تعداد گلبول‌های سفید خون
  • تعداد پلاکت‌ها
  • مقدار هموگلوبین
  • مقدار هماتوکریت

چنانچه موارد فوق به ویژه میزان هموگلوبین و هماتوکریت از حد طبیعی بالاتر رود، به معنی بروز غلظت خون است. لازم به ذکر است مقادیر طبیعی هموگلوبین و هماتوکریت بر اساس جنسیت، نژاد و ارتفاع محل زندگی از کشوری به کشور دیگر متفاوت است. در صورت تشخیص بیماری غلظت خون، پزشک معمولاً ضمن تجویز دارو به توصیه هایی درخصوص اصلاح شیوه زندگی (رژیم غذایی و فعالیت بدنی) می پردازد.

دلایل بروز غلظت خون چیست؟

غلظت خون می تواند به صورت اولیه و یا ثانویه ایجاد شود. غلظت خون اولیه  عبارت از این است که بدن بدون هیچ محرک خارجی شروع به تولید بیش از حد گلبولهای خون به ویژه گلبولهای قرمز در مغز استخوان می نماید که به آن غلظت خون اولیه می گویند. این نوع افزایش غلظت خون درصد کمی از کل موارد ابتلا به این عارضه را شامل می شود.

اما غلظت خون ثانویه زمانی رخ می دهد که بنا به دلایلی اکسیژن کافی به بافتهای بدن نمی رسد و بدن با شرایط کمبود اکسیژن مواجه می شود. در چنین شرایطی هورمونی به نام اریتروپویتین از کلیه ها ترشح  می شود و مغز استخوان را برای تولید گلبول قرمز بیشتر، تحریک می کند. معمولاً افرادی که در مناطق کوهستانی و ارتفاعات زندگی می کنند دچار غلظت خون ثانویه می شوند. بیشتر افراد مبتلا به غلظت خون دچار نوع ثانویه آن هستند.

سایر عواملی که می تواند موجب افزایش غلظت خون شوند عبارتند از : مشکلات خونی، مشکلات هموگلوبین مادرزادی، استعمال سیگار و دخانیات، مسمومیت با منوکسید کربن، بیماری قلبی و ریوی، زندگی در مناطق کوهستانی (ارتفاعات) و وجود بیماری‌های زمینه‌ای.

غلظت خون چه تأثیری بر بدن می گذارد؟

غلظت خون می تواند بافتهای مختلف بدن را درگیر کند و در هر بافت عوارض مربوط به آن ناحیه را برجای بگذارد. از جمله اندامهایی که می توانند تحت تأثیر قرار گیرند می توان بازوها و پاها، قلب،‌ ریه ها، مغز، اعضاء ناحیه شکمی و کلیه ها را نام برد. بنابراین غلظت خون می تواند مشکلات بسیاری مانند تورم (به ویژه اگر لخته خون در پا یا بازو ایجاد شده باشد)، تغییر رنگ (قرمزی یا کبودی در اندامها)،‌ درد، مشکلات تنفسی (تنگی نفس، سرفه کردن، درد قفسه سینه و نظایر آن)، مشکلات بینایی یا گفتاری، ‌سردرد، سرگیجه، ‌ضعف عمومی، درد در ناحیه شکمی و بروز مشکلات گوارشی مانند تهوع و اسهال و ‌وجود خون در ادرار یا مدفوع ایجاد کند. شایان ذکر است در صورت عدم تشخیص و درمان مناسب غلظت خون، این عارضه می تواند در درازمدت پیامدهای ناخوشایندی مانند بروز سکته های قلبی و مغزی که تهدیدکننده زندگی فرد هستند، در پی داشته باشد.

چگونه می توان از بروز غلظت خون (ثانویه) پیشگیری کرد؟

نتایح پژوهشهای علمی نشان داده است عوامل تغذیه ای مانند مصرف نوشیدنیهای الکلی، وضعیت دریافت ویتامینها و پروتئین به ویژه در مردان با بروز افزایش غلظت خون مرتبط هستند. از طرف دیگر، توجه به ماهیت مواد تشکیل دهنده عوامل موثر در جریان خون و لخته شدن آن نظیر هموگلوبین ( پروتئین در ترکیب با آهن)، فیبرینوژن (پروتئین موثر در تشکیل لخته و بند آمدن خون)، مواد معدنی مانند کلسیم و نظایر آنها، نشانگر نقش و تأثیر رژیم غذایی بر این عارضه است.

یافته های تحقیقات علمی نشان می دهد دریافت بیشتر انواع میوه و سبزیهای تازه که سرشار از فیبرغذایی، انواع ویتامینها، موادمعدنی و آب هستند، ‌ضمن دفع مواد مضر از بدن، به کاهش فشار خون و چربیهای مضر خون کمک می کنند و مانع بروز غلظت خون می شوند. در این زمینه نتیجه تحقیقی که در مشهد بر روی ۴۰ مرد ۳۵-۶۰ ساله مبتلا به غلظت خون انجام شد نشان داد مصرف غذاهای بر پایه مواد غذایی گیاهی مانند سوپ سبزیجات،‌ می تواند به بهبود وضعیت غلظت خون کمک کند.

همچنین نوشیدن مقدار مناسب آب سالم بهداشتی و پرهیز از مصرف بیش از حد انواع چربیها و روغنها به ویژه انواع جامد مانند چربیهای با منشاء حیوانی توصیه می شود. در این زمینه با انتخاب و جایگزین کردن انواع روغنهای گیاهی که حاوی اسیدهای چرب ضروری برای بدن هستند، می توان به سلامت قلب و رگها کمک کرد. همچنین توصیه می شود انواع کم‌چرب شیر و فرآورده های آن در برنامه غذایی گنجانده شوند. ضمن اینکه تا حد امکان به جای مصرف گوشتهای پرچرب از گوشتهای سفید مانند مرغ و ماهی در تهیه غذاها استفاده شود. استفاده از روشهای پخت مناسب مانند پختن در فر، آبپز و یا بخارپز کردن نیز برای کاهش دریافت چربی بسیار کاربردی و مفید است.

علاوه بر این، توصیه می شود افراد انجام فعالیت بدنی مناسب و منظم (مانند پیاده روی روزانه) را در برنامه زندگی خود قرار دهند. این کار ضمن حفظ فعال بودن اعضای بدن، به بهبود جریان خون و پیشگیری از ایجاد لخته در بافتها کمک می کند.

 

[۱] polycythemia

[۲] Erythrocytosis

[۳] RBC: Red Blood Cell

[۴] پلاکتها در ایجاد لخته و بند آمدن جریان خون  نقش دارند.

] CBC: Count Blood Cell

 

References

  • Kohno K, Narimatsu H, Shiono Y, Suzuki I, Kato Y, Fukao A, et al. Management of erythropoiesis: cross-sectional study of the relationships between erythropoiesis and nutrition, physical features, and adiponectin in 3519 Japanese people. Eur J Haematol. 2014;92(4):298-307.
  • Naghedi-Baghdar H, Nematy M, Kooshyar MM, Taghipour A, Sajadi Tabassi SA, Shokri S, et al. Effect of a functional food (vegetable soup) on blood rheology in patients with polycythemia. Avicenna J Phytomed. 2018;8(5):389-98.
  • Pillai AA, Fazal S, Babiker HM. Polycythemia. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, Copyright © ۲۰۲۱, StatPearls Publishing LLC.; 2021.
  • http://www.hamedanmc.ir/pnews/148-blood-concentration
  • http://www.qums.ac.ir/Portal/Home/ShowPage.aspx?Object=News&ID=1f091166-8933-44e4-9976-22fd062bc87c&LayoutID=c7eae51c-0fbd-417a-a2e2-2bac7dd010e3&CategoryID=a44ed35b-f4a6-441b-af44-05b06d349dfb&SearchKey=